Alleen als alle werkgevers, opdrachtgevers en werkenden investeren in preventie en de arboregelgeving goed naleven kunnen arbeidsongevallen en zieken door en op het werk significant dalen. Dat schrijft minister Van Gennip van SZW in de Arbovisie 2040, die naar de Tweede Kamer is gestuurd.
Risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E)
Slechts de helft van de bedrijven is in het bezit van een verplichte Risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E). Daarvan heeft 30% niet alle belangrijke risico’s geïnventariseerd. Van alle bedrijven heeft dus maar 35% een complete RI&E. Dit is onaanvaardbaar.
De RI&E helpt bedrijven om gestructureerd zicht te krijgen op de arbeidsrisico’s in hun bedrijf, het gesprek daarover te voeren en daartegen maatregelen te nemen. Het ontbreken van een RI&E heeft gevolgen voor de kwaliteit van de arbeidsomstandigheden in bedrijven.
Ziekteverzuim
Het ziekteverzuim is sinds 2017 gestegen van 4 naar 5,7%. Een aanzienlijk deel van het verzuim is werkgerelateerd. Daarnaast zijn er jaarlijks rond de 100.000 arbeidsongevallen met verzuim tot gevolg1. Ook overlijden er elk jaar ongeveer 4000 mensen door hun werk.
Het ziekteverzuim kostte werkgevers in 2021 naar schatting 17 miljard euro aan loondoorbetaling over de verzuimde uren. Ongevallen leiden ook vaak tot een inkomstendaling en verminderde productiviteit. En tot meer kosten voor werkgevers en voor de maatschappij als geheel, vanwege een groter beroep op sociale voorzieningen en gezondheidszorg.
Trendbreuk
De inspanningen tot dusver van werkgevers, werknemers en overheid tezamen hebben niet tot een neerwaartse trend geleid. Dit moet anders. Het kabinet wil een trendbreuk. Het aantal arbeidsongevallen en zieken door en op het werk moet significant dalen.
Aanpassingen in stelsel
Daarnaast zijn er aanpassingen in het stelsel nodig. De arbeidsmarkt is en blijft in ontwikkeling. Zo hebben steeds meer werkenden geen traditionele baan meer met vaste werktijden en een vast contract. Ook zijn er kwetsbare groepen zoals (schijn)zelfstandigen, arbeidsmigranten en oproepkrachten. Ons arbostelsel moet daarom beter zijn toegerust op toekomstige ontwikkelingen. Verder moet het beter kunnen inspelen op de kansen en risico’s van ontwikkelingen zoals thuis- en hybride werken, digitalisering, robotisering en kunstmatige intelligentie.
Toekomstbestendig arbostelsel
Om de gewenste trendbreuk te realiseren en te komen tot een robuust toekomstbestendig arbostelsel heeft het kabinet de Arbovisie 2040 opgesteld.
De Arbovisie 2040 bevat een analyse van knelpunten, de missie en doelstellingen voor de periode tot 2040 voor het beleid over gezond en veilig werken en oplossingsrichtingen. Dit vraagt om een meerjarig, breed pallet aan acties.
Missie en ambitie
Het kabinet heeft de volgende missie en ambitie:
“Elke dode en zieke door het werk is er één te veel. Daarom willen we dat er geen mensen meer overlijden door slechte arbeidsomstandigheden (‘zero death’) en dat het aantal arbeidsongevallen en zieken door en op het werk significant daalt. Om dit te bereiken leven alle werkgevers, opdrachtgevers en werkenden de arboregelgeving na”.
Belangrijkste knelpunten
Uit de Arbovisie 2040 blijken de belangrijkste knelpunten voor gezond en veilig werken:
- er wordt te weinig geïnvesteerd in preventie;
- de huidige wet biedt, zeker in de uitwerking, onvoldoende bescherming aan zzp‘ers en werkenden in een kwetsbare positie;
- er is te weinig maatschappelijke aandacht voor de waarde van gezond en veilig werk;
- werkenden zijn niet altijd in de positie om risico’s te signaleren of misstanden op de werkvloer aan te kaarten; 5. veel werkgevers zijn onvoldoende op de hoogte van de kaders van het arbobeleid, of begrijpen deze onvoldoende;
- er ontbreekt een goed functionerende nationale kennisinfrastructuur;
- het maatschappelijk effect van handhaving moet breder en duurzamer.
Belangrijkste oplossingsrichtingen
Verder schetst de Arbovisie de te bereiken doelstellingen en oplossingsrichtingen. De belangrijkste oplossingsrichtingen zijn:
- introductie van passende (positieve en negatieve) financiële prikkels die investeringen in preventie stimuleren;
- (hulp bij het) opstellen en actualiseren van een kwalitatief goede RI&E met preventie als uitgangspunt;
- borging van de verantwoordelijkheid van werkgevers en opdrachtgevers als ze werken in een keten, en bescherming van zzp‘ers;
- vereenvoudiging en verduidelijking van regelgeving;
- verbetering van het stelsel van arbodienstverlening (waaronder mogelijk alternatieve financieringswijzen van de arbeidsgerelateerde zorg);
- vergroten van de medezeggenschap van werkenden bij het arbobeleid;
- verbetering van de kennisinfrastructuur; – een effectieve aanpak van werkgevers en opdrachtgevers die te weinig verantwoordelijkheid nemen.
Preventie en handhaving versterken
De SER doet in zijn advies ‘Naar een werkend arbostelsel voor iedereen, arbovisie 2040, deel 1’ een aantal concrete aanbevelingen om preventie en handhaving te versterken, onderverdeeld in acht onderwerpen:
- formuleer duidelijke doelen voor preventie en zorg voor monitoring;
- versterk betrokkenheid werknemers bij het arbobeleid;
- zorg dat het aantal bedrijven dat een RI&E opstelt substantieel groter wordt;
- zorg voor een betere kennisinfrastructuur en -implementatie;
- versterk structurele financiering voor preventie op organisatieniveau;
- zorg voor een adequaat arbobeleid ondanks tekort aan bedrijfsartsen;
- bevorder bronbeleid;
- versterk handhaving/betrokkenheid overheden.
De meeste aanbevelingen van de SER neemt het kabinet grotendeels of volledig over. Het vervolgadvies van de SER met thema’s voor de middellange en lange termijn dat in het voorjaar van 2024 zal volgen, richt zich in het bijzonder op de arbozorg, financiële prikkels en waarschijnlijk ook op vereenvoudiging van regelgeving.
Hoe nu verder?
Het kabinet zet met de Arbovisie 2040 in op nul doden door werk (‘zero death’).
Het kabinet start met de drie meest urgente thema’s:
- de introductie van financiële prikkels (zowel positieve als negatieve) opdat bedrijven meer in preventie investeren. Als eerste stap worden opties verkend, zoals het verhogen van boetes en een verkenning van alternatieve financieringswijzen van de arbeidsgerelateerde zorg. Waar nodig vindt hiervoor onafhankelijk onderzoek plaats;
- het investeren in zowel de beschikbaarheid en de kwaliteit van RI&E’s, als in het daarvan levend houden op de werkvloer. Het kabinet zet hier op verschillende manieren op in, onder meer op basis van het SER-advies met Start-RIE’s. Hierbij wil het kabinet met name het mkb beter ondersteunen;
- een herijking en verduidelijking van de arboregelgeving op de volgende onderdelen:
o het borgen van de ketenverantwoordelijkheid voor opdrachtgevers en een betere bescherming in de arboregelgeving van zzp’ers;
o bezien of een vereenvoudiging of verduidelijking van de arboregelgeving mogelijk is zonder afbreuk te doen aan het beschermingsniveau. Het kabinet verwacht dat het volgende kabinet snel over deze thema’s fundamentele beleidskeuzes kan maken en verdere stappen kan zetten.
Rond de zomer 2024 volgt een voortgangsbrief met de stand van zaken van de uitwerking van de Arbovisie 2040.
