Voordat een cao bij het Ministerie van SZW wordt aangemeld, sluiten de sociale partners eerst een principeakkoord af. Voor de 149 onderzoekcao’s zijn 100 principeakkoorden afgesloten (peildatum 01-02-2024). Deze principeakkoorden zijn van toepassing op 79% van de werknemers onder de 149 onderzoekcao’s.
De principeakkoorden geven een beeld van de belangrijkste onderwerpen tijdens de cao-onderhandelingen. Meestal gaat het om nieuwe afspraken, die nog niet in de vorige cao stonden. Maar afspraken uit de vorige cao die worden voortgezet of afgeschaft kunnen ook in het principeakkoord staan. De meeste afspraken die worden voortgezet, komen niet in het principeakkoord voor. De principeakkoorden geven daarom wel een beeld van de belangrijkste onderwerpen tijdens de cao-onderhandelingen, maar geen totaalbeeld van cao-afspraken over de diverse onderwerpen.
Een aantal opvallende en actuele onderwerpen in de recente principeakkoorden zijn: reiskosten, stages, hybride werken, diversiteitsverlof en inclusie, vakbonden, krapte op de arbeidsmarkt, welzijn, klimaat/duurzaamheid, en gelijke beloning.
1 Reiskosten
Per 1 januari 2024 ging de maximale kilometervergoeding (onbelaste reiskostenvergoeding) omhoog naar €0,23 per kilometer. Aanleiding hiervoor zijn de stijgende kosten van woon-werkverkeer in verband met de hogere energie-en brandstofprijzen.
In 56 principeakkoorden staan afspraken over reiskosten (met een verwijzing naar de onbelaste reiskostenvergoeding).
2 Stages
Om voor alle mbo-studenten de eerste kennismaking met de arbeidsmarkt een veilige, waardevolle en positieve ervaring te maken, is er vanuit het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW; februari 2023) samen met werkgevers, vakbonden en scholen het stagepact MBO (2023-2027) gesloten. Er is een motie aangenomen waarin OCW wordt gevraagd te kijken welke elementen van het stagepact MBO in het hbo en wo toegepast kunnen worden.
In 27 principeakkoorden staan afspraken over stages en stagevergoedingen. In 21 principeakkoorden gaan de afspraken over een (passende) stagevergoeding, waarbij in 11 principeakkoorden specifieke bedragen worden genoemd. In zeven principeakkoorden wordt een gelijke stagevergoeding voor studenten van alle opleidingsniveaus specifiek benoemd. In drie principeakkoorden wordt het stagepact MBO specifiek benoemd.
Verder gaan de afspraken over stages onder andere over bbl’ers (6), co-assistenten (5), onkostenvergoedingen (3), het aantal beschikbare stageplaatsen (2), artsen in opleiding (aios; 2) en de inzetbaarheid van stagiairs (1).
3 Hybride werken
De mogelijkheid om thuis of op een andere plaats dan de werkplek te werken (hybride) kan volgens cao-partijen bijdragen aan het creëren of behouden van een goede werk-privé balans voor werknemers. In 27 principeakkoorden staan afspraken over thuiswerken.
4 Diversiteitsverlof en inclusie
Er is in 26 principeakkoorden aandacht voor diversiteit en inclusie op de werkvloer en een inclusieve cao. Bijvoorbeeld door werknemers de eigen feestdagen te laten kiezen of door verlofregelingen uit te breiden naar niet-traditionele gezinnen.
In het kader van een inclusieve cao en inclusief werkgeverschap is er in een aantal principeakkoorden aandacht voor specifieke verlofvormen.
Transitieverlof
In zes principeakkoorden staan afspraken over betaald transitieverlof. Werknemers hoeven hiervoor dan geen gebruik meer te maken van ziekteverlof. Het gaat in deze afspraken om een vaste hoeveelheid verlof of om maatwerkafspraken.
Overgangs- en menstruatieverlof
In 10 principeakkoorden is er aandacht voor overgangsklachten/-verlof en in vijf principeakkoorden voor menstruatieklachten/-verlof.
Rouwverwerking/verlof
Nederland kent geen wettelijk rouwverlof. Werknemers kunnen in geval van overlijden van een naaste gebruik maken van calamiteitenverlof voor bijvoorbeeld de dag van overlijden en de dag van de uitvaart. Soms zijn er ook nog aanvullende afspraken in cao’s. In enkele cao’s staan afspraken over extra verlof om rouwende werknemers ruimte te bieden, soms met inlevering en soms met behoud van salaris of vakantiedagen. Het kan volgens cao-partijen deels ziekteverzuim voorkomen. In 22 principeakkoorden staan afspraken over rouwverwerking/-verlof.
5 Vakbond
Om het draagvlak voor de cao te vergroten, maken sommige cao-partijen expliciete afspraken over vergroting van het aantal vakbondsleden en/of vergroting van de betrokkenheid van leden bij de cao. In 22 principeakkoorden zijn er afspraken gemaakt over de vakbondscontributie, het stimuleren van deelnemen aan vakbondsactiviteiten, vakbondsverlof en het organiseren van de week/maand van de vakbond.
6 Krapte op de arbeidsmarkt
De arbeidsmarkt blijft in 2023 krap. In bijvoorbeeld de zorg, het onderwijs, de bouw en de kinderopvang is het lastig om werknemers te vinden. Het is voor werkgevers dus extra belangrijk om zich te onderscheiden van andere werkgevers. In 20 principeakkoorden is er expliciet aandacht voor de krapte op de arbeidsmarkt en aantrekkelijk werkgeverschap.
Meer uren werken
In vier principeakkoorden is er aandacht voor de mogelijkheid voor werknemers om meer uren te werken. Het gaat om het verhogen van de arbeidsduur/werktijdfactor en het eventueel belonen van werknemers die hiervoor kiezen.
Studieschuld
Om personeelstekorten tegen te gaan zoeken werkgevers naar creatieve manieren om een aantrekkelijke werkgever te zijn. Een voorbeeld hiervan is het afbetalen van de studieschuld van werknemers. In twee principeakkoorden staan hier afspraken over.
7 Welzijn
Afspraken over (meer) duurzame inzetbaarheid kunnen bijdragen aan het aantrekken en behouden van werknemers en aan het voorkomen van uitval van werknemers. Werknemers kunnen zo gezond, gemotiveerd en productief werken tot hun pensioen. Bij welzijn spelen zowel fysieke als financiële, emotionele, sociale en carrière factoren een rol.
Werkdruk
Een te hoge werkdruk kan werkstress veroorzaken, wat vervolgens kan leiden tot demotivatie, ziekteverzuim en langdurig uitvallen door het krijgen van een burn-out. In 17 principeakkoorden komt het belang van aandacht voor werkdruk naar voren.
Financieel fit
Aan meerdere cao-tafels worden schulden niet meer alleen gezien als persoonlijke, maar ook als maatschappelijke verantwoordelijkheid. In 17 principeakkoorden staan daarom afspraken over het financieel fit houden van werknemers. Of door een tegemoetkoming in inflatiekosten, of door financieel advies.
Vitaliteit
In het kader van de duurzame inzetbaarheid van werknemers, is er steeds meer aandacht voor vitaliteit van werknemers. Niet alleen een gezonde werkplek, maar ook fysieke en mentale gezondheid krijgen aandacht. In 14 principeakkoorden zijn er afspraken gemaakt over vitaliteit, zoals vitaliteitsverlof en een vitaliteitsbudget.
Sociale veiligheid
In 10 principeakkoorden is er aandacht voor sociale veiligheid op de werkvloer, zoals het tegengaan van ongewenste omgangsvormen/gedrag. In twee principeakkoorden gaat het specifiek over een vertrouwenspersoon.
Bereikbaarheid buiten werktijd
Door het thuiswerken wordt de grens tussen werk en thuis onduidelijker. Werknemers zijn altijd bereikbaar door mobiele apparaten en kunnen daardoor druk voelen om ook buiten werktijden te reageren op werkberichten.
Met afspraken over (on)bereikbaarheid buiten werktijd proberen cao-partijen te regelen dat werkgevers maatregelen nemen tegen de nadelige gevolgen die samengaan met het gevoel om altijd bereikbaar te moeten zijn, zoals stress en burn-outklachten. In zes principeakkoorden staan afspraken over bereikbaarheid buiten werktijd.
8 Klimaat/duurzaamheid
In meerdere cao’s staan expliciete afspraken waarmee cao-partijen proberen een bijdrage te leveren aan (eigen) klimaatdoelstellingen. In 14 principeakkoorden staan afspraken over klimaatregelingen, zoals een klimaatbudget of aandacht voor meer duurzame producten en minder afval en verspilling.
9 Duurzaam reizen/mobiliteit
Om werknemers bewust te maken van de mogelijkheid om minder, op andere manieren, schoner, of níet te gaan reizen met (onder andere) CO2-reductie als resultaat, is er in 14 principeakkoorden aandacht voor duurzaam reizen/mobiliteit.
10 Gelijke beloning
De EU-richtlijn over loontransparantie heeft tot doel loondiscriminatie te bestrijden en de loonkloof tussen mannen en vrouwen in de EU te helpen dichten. Alle medewerkers binnen een bedrijf moeten bij gelijkwaardig werk een gelijkwaardige beloning krijgen. In vijf principeakkoorden is aandacht voor gelijke beloning voor gelijk(waardig) werk.
